Alergia to stan chorobowy wynikający z nadmiernej reakcji układu odpornościowego (immunologicznego) na substancje, które dla większości populacji są całkowicie nieszkodliwe. W alergii organizm mylnie identyfikuje bezpieczny składnik środowiska jako zagrożenie. Cząsteczki wywołujące te reakcje nazywane są alergenami.
W zależności od mechanizmu wywołującego oraz sposobu ekspozycji, wyodrębniamy konkretne grupy alergenów. Wśród najbardziej powszechnych znajdują się:
- alergeny pokarmowe,
- alergeny kontaktowe,
- alergeny wziewne.
Dodatkowym zjawiskiem jest alergia krzyżowa, podczas której organizm osoby uczulonej na jeden alergen, reaguje także na inny, o podobnej budowie białkowej.
Alergeny pokarmowe
Alergia pokarmowa to zespół powtarzalnych, nieprawidłowych objawów, które pojawiają się u osób po spożyciu określonego pokarmu, nawet w śladowej ilości. Reakcja ta jest najczęściej zależna od przeciwciał IgE, które mylnie identyfikują składnik pokarmowy jako zagrożenie, prowadząc do gwałtownego uwolnienia mediatorów zapalnych, takich jak histamina. Co istotne, alergia pokarmowa może być dziedziczna.
Najpopularniejsze alergeny pokarmowe to:
- mleko (najczęściej u dzieci),
- ryby i owoce morza,
- orzechy,
- seler,
- pomidor,
- soja,
- cytrusy,
- zboża.
Z tego powodu na opakowaniach produktów spożywczych często umieszcza się informacje o obecności wyżej wymienionych alergenów lub możliwości występowania ich śladowych ilości. Ma to na celu ochronę osób szczególnie wrażliwych, ponieważ nawet minimalne ilości tych substancji mogą wywołać silną reakcję alergiczną.
Jakie są objawy alergii pokarmowej?
Objawy alergii pokarmowej są bardzo zróżnicowane i mogą dotyczyć różnych układów. Najczęściej występują się one w:
- przewodzie pokarmowym – nudności, wymioty, biegunka, ból brzucha, wzdęcia, refluks,
- jamie ustnej – pieczenie i obrzęk języka oraz błony śluzowej jamy ustnej (zespół alergii jamy ustnej).
Powyższe objawy mogą pojawić się równocześnie z innymi objawami towarzyszącymi chorobom alergicznym – z atopowym zapaleniem skóry i wstrząsem anafilaktycznym.
Alergia pokarmowa a nietolerancja pokarmowa
Warto podkreślić, że alergia pokarmowa i nietolerancja pokarmowa to dwa różne zjawiska. Alergia pokarmowa polega na reakcji układu odpornościowego na określone białka zawarte w żywności, które organizm błędnie rozpoznaje jako zagrożenie (np. alergia na białka mleka krowiego). Z kolei nietolerancja pokarmowa nie wiąże się z działaniem układu odpornościowego – jest to niepożądana reakcja organizmu spowodowana zaburzeniami metabolicznymi lub problemami z trawieniem niektórych składników (np. niedoborem enzymu laktazy w przypadku nietolerancji laktozy).
Alergeny kontaktowe
Alergia kontaktowa to rodzaj nadwrażliwości układu odpornościowego, w której organizm reaguje alergicznie na kontakt skóry z określoną substancją. Wywoływana jest głównie przez hapteny – drobnocząsteczkowe związki chemiczne, które po połączeniu z białkami organizmu tworzą kompleks, rozpoznawany przez układ immunologiczny jako obcy. W wyniku tego dochodzi do reakcji zapalnej skóry.
Najczęstszym objawem alergii kontaktowej jest alergiczne kontaktowe zapalenie skóry (ACD). Do objawów skórnych należą:
- wysypka,
- zaczerwienienie skóry,
- bąble,
- pokrzywka,
- obrzęk (opuchlizna).
Do objawów należą również osutki polekowe, czyli zmiany skórne występujące po zażyciu niektórych leków. Przypominają one pokrzywkę,
w zależności od stopnia nasilenia reakcji.
Alergeny wziewne
Alergia wziewna to nadmierna reakcja układu immunologicznego organizmu na cząsteczki unoszące się w powietrzu, niewidoczne gołym okiem – alergeny wziewne.
Alergeny wziewne można podzielić ze względu na czas występowania:
- alergeny sezonowe – związane z sezonem pylenia roślin,
- alergeny całoroczne – stale obecne w otoczeniu pacjenta, np. roztocza kurzu domowego.
Wśród najczęściej spotykanych alergenów wziewnych znajdują się:
- pyłki roślin wiatropylnych: drzewa, trawy, zboża, chwasty,
- alergeny wewnątrzdomowe: roztocza kurzu domowego, pleśń,
- alergeny pochodzenia zwierzęcego: ślina, naskórek, mocz,
- lateks – występujący zarówno jako alergen wziewny, jak i kontaktowy.
Alergeny wnikają do organizmu przede wszystkim przez układ oddechowy (nos i drogi oddechowe) oraz bezpośrednio przez kontakt z powierzchnią oczu. W rezultacie, do typowych objawów należą:
objawy ze strony nosa i dróg oddechowych (typowe dla alergicznego nieżytu nosa):
- wodnisty katar,
- uczucie zatkanego nosa,
- swędzenie nosa,
- napady kichania,
- drapanie w gardle,
- suchy kaszel;
objawy ze strony oczu:
- przekrwione spojówki,
- łzawiące oczy,
- swędzenie oczu.
Gdy brzoza udaje jabłko: mechanizm alergii krzyżowej
Alergia krzyżowa, zwana także reakcją krzyżową, jest ciekawym, wtórnym zjawiskiem towarzyszącym pierwotnej alergii (najczęściej wziewnej). Mechanizm ten opiera się na podobieństwie strukturalnym białek:
- pierwotne uczulenie: osoba jest uczulona na pierwotny alergen (np. pyłek roślinny – pyłek brzozy),
- błędne rozpoznanie: gdy chory spożyje pokarm, który zawiera białka o strukturze chemicznej bardzo podobnej do alergenu pierwotnego (np. jabłko w przypadku alergii na brzozę), układ odpornościowy błędnie rozpoznaje ten pokarm jako zagrożenie.
W konsekwencji pojawiają się objawy alergii, mimo że pierwotne uczulenie dotyczyło alergenu wziewnego – pyłku.
Przykładowe reakcje krzyżowe:
- osoba uczulona na pyłki brzozy w okresie pylenia tego drzewa może źle reagować m.in. na zielone jabłka, orzechy, kiwi, morele i brzoskwinie,
- osoba uczulona na roztocza kurzu domowego może negatywnie reagować na owoce morza, zwłaszcza krewetki.
Objawy reakcji krzyżowej:
- swędzenie i obrzęk warg lub języka, drapanie w krtani,
- przy większej ilości spożytego pokarmu: ból brzucha, biegunka, szybsze bicie serca, a także nasilenie kataru i swędzenia oczu.
Jak radzić sobie z alergią?
Skuteczne postępowanie w przypadku alergii opiera się na strategii unikania i kontroli kontaktu z alergenem, dostosowanej do typu reakcji. W przypadku alergii pokarmowej kluczowa jest eliminacja alergenu z diety, co wymaga precyzyjnej diagnostyki (testy alergiczne, diety eliminacyjne). Terapia alergii wziewnych koncentruje się na minimalizowaniu ekspozycji poprzez kontrolowanie środowiska domowego (oczyszczacze, wietrzenie, higiena) oraz unikanie przebywania na zewnątrz w czasie wysokiego stężenia pyłków. Z kolei alergia kontaktowa wymaga przede wszystkim całkowitego unikania uczulającej substancji, stosowania środków barierowych (rękawiczki, odzież) i hipoalergicznych produktów. Leczenie alergii wspomagane jest farmakologią lub immunoterapią, polega głównie na łagodzeniu objawów. Najczęściej stosuje się leki przeciwhistaminowe drugiej generacji, takie jak bilastyna, które redukują świąd, kichanie i katar. Leki te powinny być zawsze przyjmowane zgodnie z zaleceniami lekarza.
Bibliografia
- dr med. Świerczyńska-Krępa M. Alergia.
https://www.mp.pl/pacjent/alergie/chorobyalergiczne/wartowiedziec/57548,alergia#goog_rewarded (dostęp: 13.11.2025). - Kowalska Z. Co wygląda na alergię pokarmową, choć nią nie jest?
https://www.alab.pl/centrum-wiedzy/alergia-nietolerancja-czy-nadwrazliwosc-pokarmowa/ (dostęp: 13.11.2025). - lek. Banaszczyk K. Alergia: objawy, przyczyny, rodzaje, rozpoznanie.
https://www.alab.pl/centrum-wiedzy/alergia-objawy-przyczyny-rodzaje-rozpoznanie/?srsltid=AfmBOooDJ1DM_RIM0RLA8pYcmMfnhosO-XGW0fU7frAYq8eDfrvKiXIa (dostęp: 13.11.2025). - lek. Mazur M. Alergia – rodzaje, objawy, diagnostyka. Leczenie alergii.
https://www.medonet.pl/magazyny/abc-alergii,alergia—objawy–rodzaje-i-leczenie-alergii–uczulenie-na-pylki,artykul,1587489.html (dostęp: 13.11.2025). - dr n. med. Świerczyńska-Krępa M. Alergia pokarmowa.
https://www.mp.pl/pacjent/alergie/chorobyalergiczne/choroby/57574,alergia-pokarmowa (dostęp: 13.11.2025). - Śpiewak R. Alergia kontaktowa – diagnostyka i postępowanie.
https://www.radoslawspiewak.net/2007-2.pdf (dostęp: 12.11.2025). - lek. Żurek M. Osutka polekowa: przyczyny, objawy, leczenie.
https://enel.pl/enelzdrowie/zdrowie/osutka-polekowa-przyczyny-objawy-leczenie#list-content-1 (dostęp: 13.12.2025). - dr n. med. Świerczyńska-Krępa M, lek. Wiercińska M. Kontaktowe zapalenie skóry (wyprysk kontaktowy): przyczyny, objawy i leczenie.
https://www.mp.pl/pacjent/alergie/chorobyalergiczne/choroby/59031,kontaktowe-zapalenie-skory-wyprysk-kontaktowy-przyczyny-objawy-i-leczenie (dostęp: 13.11.2025). - dr n. med. Świerczyńska-Krępa M. Alergeny kontaktowe.
https://www.mp.pl/pacjent/alergie/chorobyalergiczne/alergeny/kontaktowe/57686,alergeny-kontaktowe (dostęp: 13.11.2025). - dr med. Makowska J. Alergia na leki.
https://www.mp.pl/pacjent/alergie/chorobyalergiczne/choroby/60038,alergia-na-leki (dostęp: 13.11.2025). - Turska B. Alergia wziewna – co trzeba o niej wiedzieć?
https://www.doz.pl/czytelnia/a13629-Alergia_wziewna__co_trzeba_o_niej_wiedziec (dostęp: 13.11.2025).